İçeriğe geç
Bültene katıl
1:13:01
Hukuk Şeriat ve Modern Hukuk · 1. bölüm

Modern Hukuk Neden Tıkandı? Civil Law, Common Law ve Şeriat Gerçeği

1:13:01 YouTube'da aç

00:00Selamünaleyküm. Rabbi yessir ve la tuassir. Rabbi tenvin bilhar. Allah'ım zorlaştırma, kolaylaştır işlerimi hayırla sonuçlandır.

00:12Bugün sizlere şeriattan ve hukuk sistemlerinden biraz bahsetmek istiyorum. Çünkü bu alanda aslında kapsamlı detaylı bir inceleme videosunun

00:25tam olarak olmadığını, dağınık dağınık farklı bilgi parçacıklarının olduğunu gördüm. Ben de aslında bütüncül bir hukuk sistemi yaklaşımı olarak şeriatın nasıl ele alınması gerektiğini, hangi

00:39açılardan ele almamız gerektiğini biraz anlatmak istiyorum. Çünkü günümüzde şeriat denildiği zaman zihnimizde oluşan o kötü ifadenin de farkındayım.

00:51Özellikle son dönemde medyada da yapılan propagandalar sonucunda şeriat denince işte el kesmeler, talibanlar, ortğu, kaos, böyle kasvetli bir hava adeta bir

01:05turuncu filmtresi gibi kafamızın önünde böyle çok eski çağdan kalma, çok demode bir şey aklımıza geliyor. Gözümüzün önünde canlanıyor. Ama aslında durum hiç

01:18de öyle değil. Şeriat dediğimiz şey bir hukuk sistemi ve ben şunu iddia ediyorum ki bu videoyla birlikte siz de anlayacaksınız ki şeriat aslında günümüzdeki modern hukuktan bile çok ileri derecede iyi bir hukuk sistemi ve

01:32Allah'ın bize verdiği bir nimet olarak ben bunu görüyorum. İnsanların bunu kendi başına bulması bence yine zor.

01:38Ekonomi videolarında da gördüğümüz gibi ekonomik normları Allah Kur'an-ı Kerim'de bize vermişti ve onlardan faydalanarak batıdaki kişilerin bile bulamayacağı bilgileri biz aslında oralardan elde edebiliyorduk. Aynı şekilde hukuk sisteminin de bize

01:52başilmiş olduğunu düşünüyorum.

01:54Dolayısıyla bu videoyu çekmekteki temel amacım şeriat denilince kafada oluşan o olumsuz tablonun yerine çok daha mükemmel, çok daha modern ve çok daha iyi bir şey olduğunu, bir hukuk sistemi olarak harika bir sistem olduğunu

02:07argümanlarıyla dile getirmek istiyorum.

02:09Bunu oluşturmak istiyorum. Aynı zamanda da Müslüman gençlerin şeriat denilince böyle sağa sola kaçmalarına, oralara buralara çekilmelerini istemediğim için, göğüslerini yere y geremalarını istediğim için bu videodan yararlanarak

02:22onlar da ortamlarda ve bir argüman geldiği zaman, karşı argüman geldiği zaman kendilerini savunacak bir şekilde artık şeriatı savunabilecekler. Bu videoyla temel ulaşmak istediğim hedef bu. Bunu yaparken de karşılaştırmalı.

02:35Dünyadaki eski ve yeni tüm modern hukuk sistemlerini ele alaraktan şeriatı, halifeliği, bunların getirdiği kurumları, modern hukuku, civil'u, common low'u hepsini tek anlatacağım.

02:46Bir yandan bazen ekranımın bir köşesinde de notlar alacağım. Çünkü çok fazla konseptten bahsedeceğiz. Unutmamak için küçük notlar alarak da ilerleyeceğiz.

02:55Ben iddia ediyorum ki şeriat o kadar mükemmel bir felsefe üzerine kuruludur ki Allah'ın varlığının delillerinden bir tanesini de şeriat olarak koyabiliriz. O derece mükemmel bir sistem. Bizim bu mükemmel sistemi Müslümanlar olarak iyi

03:08bir şekilde analiz edip doğru bir şekilde anlıyor olmamız lazım. Bunu anladığımız zaman gerçekten de nasıl bu kadar eski yıllarda bu kadar ileri bir hukuk felsefesinin olabileceğine şaşıracaksınız.

03:20Bugün biz biliyoruz ki hem Türkiye'de zaten daha kötü durumda ama Avrupa'da da aynı şekilde, dünyada da aynı şekilde genel olarak adaletin yoksunluğundan bahsedebiliyoruz. Uluslararası hukukun yoksunluğundan bahsedebiliyoruz.

03:34İnsanlar mahkemeden özellikle ülkemizde mahkemeye kazanan da mutsuz, kaybeden de mutsuz. Hukuk çok büyük bir çıkmaz içerisinde. Davalar çok uzun sürüyor.

03:43Yani hukuk sisteminde bir problem olduğu belli. Bu aslında bilinen bir şey ama maalesef buna bir çözüm üretilebilmiş değil. Çünkü hala kafamız batılı bir şekilde çalışıyor. Ama biz özümüze dönersek, Müslümanlığın özüne şeriata

03:58dönersek birazdan videoda anlatacağım argümanlar üzere aslında tüm bu problemlerden çok rahat bir şekilde ben kurtulabileceğimizi düşünüyorum. Aynı şekilde suç ve ceza kavramı. Bugün bakıyoruz hapishaneler tıkanmış durumda.

04:132 vardiya yatıyorlar. Şu an hapishanelerde yer olmadığı için tüm suçların cezasını hapis cezası olarak vermeye çalışıyoruz. Bunlar ne kadar İslami, ne kadar şeri? Şeriat aslında bize nasıl bir suç ve ceza karşılıkları

04:26veriyor? Bunları da yine bu videoda incelemek istiyorum. Bazı doğru bilinen yanlışları da anlatmak istiyorum.

04:32Aslında aslında bizim kafamızda hep şöyle bir algı var. Tarih her zaman ilerlemecidir. Her zaman daha iyiye gider. Modernlik her zaman bir basamak ileriye götürür. İnsanlık hep ileriye doğru gider. Ama bu her konuda böyle

04:45değil. Belki teknolojide bu şekilde ama hukukta mesela geriye gitmişiz. Eski dönemlerdeki hukuk şu an günümüzdeki modern hukuktan çok daha verimli ve efektif ve daha adil olduğunu rahat bir şekilde söyleyebiliyoruz mesela.

04:57Dolayısıyla burada sürekli ilerlemeci bir bakış açısında olmamıza kesinlikle gerek yok. Çünkü tarih İbn Haldun'un da dediği gibi ilerlemeci değildir.

05:07Döngüseldir. İnsanlık her zaman biraz ileri gider. Sonra geri gelir. Bazen gerideki bir şey çok ilerideki bir fikre sahip olabilir. Bizde ilerlemeci tarih anlayışı hep batının bize empoze ettiği bir durumdur. Ama halbuki 600'lü

05:19yıllarda şeriat denilen gelen şeyin Kur'an-ı Kerim'le birlikte tabii ki bu aslında ilk insandan beri var ama eee biz şu an Kur'an'ın getirdiği şeriatı inceleyeceğiz. Eee, dolayısıyla bunun çok daha günümüzdeki modern hook

05:32sistemlerinden bile iyi olduğunu ben bu videoda ispatlamaya çalışacağım. Şimdi burada videoda adım adım gitmemiz gerekiyor. Önce kavramların doğru şeklini öğrenmemiz gerekiyor. Kavramları öğrenip bir zemin oluşturmamız

05:45gerekiyor. Bu zemin üzerine de hukuk sistemlerini ben inşa edeceğim ve karşılaştırmalı olarak hangi hukuk sisteminin ne gibi avantajları var?

05:53Şeriat aslında hangisinde neye yakın ve hangisinde daha üstün olduğu gibi şeyleri video boyunca tartışacağız. Ama öncelikle biz zemin oluşturmak için kavramları doğru bilmemiz gerekiyor.

06:03Dolayısıyla ilk başta kavramları açıklamak istiyorum. Şeriat yani şeriat dediğimizde aslında nedir? Yani kelime sözlük anlamına bakacak olursak şeria yani akan giden anlamında. Hatta batı Şeriya var ya Kudüs West Bank'te

06:16deniyor. Batı Şeri da deniliyor. Eee o Şeria yani oradaki, eee nehir var biliyorsunuz batısında Kudüs'ün e doğusunda. Yani onun batısına Kudüs deniliyor. Yani Aka Nehir anlamında şeriat dediğimiz şey. Şeriat aslında

06:29Allah'ın koyduğu nas dediğimiz Kur'an ve sünnetle eee sabit olan anayasal üst ilkeler bir normlar yani bir prensipler eee bütünü diyebiliriz. Nas dediğimiz şey de Kur'an ve sünnetin getirdiği ilkeler olarak söyleyebiliriz. Bu

06:43ülkeler bize temel olarak eee neyi anlatıyor? Hukuk olarak adaleti, can güvenliğini, mülkiyeti, mal güvenliğini, ırz, namus güvenliğini gibi aslında temel kişinin hak ve hürriyetlerini koruma altına alan bir yapı, bir hukuk

06:56sistemi, bir ilkeler bütünü olarak kısaca tarif edebiliriz şeriat dediğimiz şeyi. Peki fıkıh dediğimiz kavram niye geliyor? Fıkıh da aslında bu şeriattan alimlerin elde ettiği hükümler. Sonuçta vatandaşların olayları oluyor, davalar

07:11oluyor. İnsanların anlaşmazlıkları oluyor. Ceza veya hukuk davaları oluyor.

07:17Burada kadıya geliyorlar veya alime geliyorlar. Alim burada bir fıkıh icra ediyor. Yani hüküm icra ediyor. Yani şeriat ilkelerinden bir hüküm çıkarıyor.

07:26Bir sonuç çıkarıyor. Davayı bir sonuca bağlıyor. Dolayısıyla fıkıh dediğimiz şey de aslında insanın ürettiği zamana, mekana, topluma, örfe bağlı olaraktan da değişen bir hükümler bütünü olarak da bu

07:39fıkıh literatürünü ele alabiliriz.

07:41Eskiden beri günümüze kadar gelen farklı kitaplarla da, alimlerle de mezhepler var. Biliyorsunuz ehli sünnet olarak dört mezhebimiz var. Aslında daha fazla var da biraz daha yan mezhepler onlar küçük. Şia var vesaire. Yani

07:55aslında fıkıh literatürü oluşmaya başlıyor. Birbirinden nüansları var.

07:58Neden? Çünkü dediğim gibi zamana, örfe, yere, eee, topluma göre değişebilir.

08:04Birazdan ayrıntısına da gireceğiz. Fıkıh dediğimiz olay da bu şeriat ilkelerinden hukuk yapmayı bize tarif ediyor aslında.

08:12Bir de aslında işin yönetim kısmı var.

08:14Yani halifelik dediğimiz kısım var.

08:16Halifelik dediğimizde aslında yönetici yani İslam devletinin, İslam toplumunun eee yöneticisi gibi düşünebiliriz evvelden beri. Bu halifelik konusunda da çok büyük yanlış anlaşılmalar var.

08:27Kavram kargaşaları var. Halifelik kurumuna atfedilen değişik bir anlam var. Onu da biraz bu videoda eee açmaya çalışacağız. Aslında kısaca bir özet vermek gerekirse aslında diğer dinlerde mesela Hristiyanlıkta papalık. O da bir

08:41halifelik gibi yani dinin ve devletin yöneticisi olmuş oluyor. Ama Hristiyanlıkta papalık, ruhbanlık var.

08:48Yani orada bizzat tanrının yeryüzündeki temsilcisi Papa. Papa bizzat kural koyabilir, kanun koyabilir ve onun koyduğu şeye uyulmak zorundadır. Yani eee o bir otoritedir Hristiyanlıkta.

09:01Aynı şekilde mesela Müslümanlıkta da Şia böyledir. Şiaada 12 imam teorisi vardır biliyorsunuz.

09:07Ya Hazreti Ali'nin soyundan gelecek şekilde Peygamber Efendimizden 12 imam ondan sonra da devam ediyor. Mesela şu anda Ayetullah Ümeyni eee masum imam kabul ediliyor. Şiaadaki masum imam da aynı papalık gibi. Onun verdiği hüküm,

09:19yaptığı fıkıh, verdiği kanun aslında uyulmak zorundadır. Çünkü o masumdur.

09:25Verdiği karar her zaman doğru olmak zorundadır gibi. Ama Ehl Sünnette baktığımız zaman halifelik dediğimiz sadece bir yöneticidir. Bir kanun yapma yetkisi aslında yoktur. ve böyle eee papalık gibi, Hristiyanlık gibi veya

09:38dışdaki masum imamlık gibi bir statüsü de yoktur. Sadece İslam eee devletini yönetir. İnsanlara bir liderlik eder.

09:46Lider, emir vasfındadır. Biraz daha detaylarını açacağız. Kısacası halifelikte bu şekilde bahsedebiliriz.

09:52Dolayısıyla kavramlarımız aslında eee bu şekilde. Bu videoyla birlikte aslında şeriat gericiliktir. İşte şeriat geçmişe dönüktür. Biz modern ülkemizi zor kurduk. Cumhuriyeti yeni kurduk. işte modern kanunlar, hukuklar bizi şimdi siz

10:071000 senine, 1500 sene geriye mi götüreceksiniz gibi söylemlerin ne kadar altı boş, ne kadar saçma söylemler olduğunu bu video ile birlikte görmüş olacağız. Bunu da eee yine araya eklemiş olayım. Şimdi kavramlara yeri gelecek

10:19olursak, şimdi kavramlarda eee şeriatı konuştuk, fıkıhı konuştuk, halifeliği konuştuk. Şimdi biraz da yavaş yavaş artık hukuk sistemlerine gelelim.

10:28Dünyada bizim bildiğimiz şu anda iki farklı ana hukuk sistemi var. Bunlardan bir tanesi common low dediğimiz sistem.

10:35Yani ortak hukuk diye geçiyor türkçesi.

10:39Ama ben ortak yerine biraz daha örfi hukuk demek istiyorum buna. Çünkü örfi bir hukuk. Eee toplumdan gelen eee bir hukuk olarak söyleyebiliriz. Sözlü hukuk diyebileceğimiz. Bir de civil law var.

10:50Civil law da karasal hukuk türkçesi yani yazılı hukuk yani kanunlara dayalı hukuk. Kanun kitapçıkları olan yazılı hukuka da civil law diyoruz. Birisi örf sözel toplumla alakalı hukuk. common law birisi de sivil karasal hukuk civil law

11:05o da kanun kitaplarına dayalı. Şimdi bu ikisini biraz daha detaylı anlatacağız.

11:07Çünkü bu hukuk iki hukuk sisteminin farklılıklarını bilmemiz önemli.

11:11Şeriatın aslında bu iki hukuk sisteminden hangisine yakın olduğunu veya hangisiyle daha uyumlu olduğunu bilmemiz de önemli. Ve şu an bizim içinde bulunduğumuz veya Müslüman ülkelerin içinde bulunduğu durumda nasıl olduğunu bilmemiz önemli. Bunu

11:24karşılaştıracağız birazdan. Ben video boyunca common law ve civil law diyeceğim. Yani İngilizce tabirlerini kullanacağım. Çünkü orijinal ifadelerini kullanmak istiyorum. Ortak hukuk veya karasal hukuk bazen yine diyebilirim. O

11:36yüzden baştan tanımlamaları yapmak istiyorum. Şimdi common law ve eee civilow'a geçmeden önce küçük bir antip parantez da açmak istiyorum. Dediğim gibi aslında bu videoyu yine yapma sebeplerinden bir tanesi günümüzdeki hukuk sisteminin ben tıkanmış olduğunu

11:49düşünüyorum. Hapishaneler dolmuş daış durumda. saçma saçma cezalar veriliyor.

11:53Tıpkı geçmişteki Orta Çağ'da verilen cezalar gibi. Orta Çağ'da da en ufak şeylere idam cezası veriliyor veya bambaşka hiç akla gelmeyecek işkence yöntemiyle yargılamalar vesaire mevcut.

12:04Videonun ilerleyen dakikalarında göreceğiz. Eee dolayısıyla bir ıslah sorunu var ve bir de mağduriyet sorunu var. Yani suçluya suçundan fazla ceza verdiğiniz zaman o adamı da mağdur etmiş olursunuz. Veya suçuyla alakası olmayan

12:13bir ceza verdiğiniz zaman mağdur etmiş olursunuz. Veya suçluya az ceza vermiş olursanız bu sefer de davacıyı eee mağdur etmiş olursunuz. Dolayısıyla sistemde bir tıkanıklık, bir yanlışlık.

12:23Yani hukuk işliyor ama ne kadar adalete bağlı olarak işliyor? Ne kadar adaleti tesis edebiliyor? Şu an dünyada ben bunun çok zayıf olduğunu, ülkemizde zaten çok zayıf olduğunu, İslam dünyasında da olduğunun zayıf olduğunu

12:36düşünüyorum. Bu yüzden aslında bu videoyu çekerekten yeni bir sistem önerisi bambaşka yepyeni bir sistem önerisi de bu video ile birlikte yapmış olacağım. Şimdi common law ve civil love demiştik. Şimdi civil loveow'a biraz

12:49yavaş yavaş girelim. Türkiye'nin de içinde bulunmuş olduğu aslında kıta Avrupası hukuku yani karasal hukuk. Yani Kıta Avrupa'sında İngiltere hariç. O yüzden kıta Avrupası diyoruz. Kıta Avrupa'sında da uygulanan, dünyanın

12:59birçok bölgesinde de uygulanan ülkemizde de cumhuriyetle birlikte aslında uygulanmaya başlayan bir hukuk sistemidir. Civil love, karasal hukuk.

13:08Bu aslında kökü Roma hukukuna dayanır.

13:10Çünkü Roma'da Roma hukuku da common law değildir. Civil law'dur. Eee, yani, eee, maddelerden oluşan, kanun metinlerinden oluşan yazılı hukuktur.

13:19Eee, bu hukukun aslında en temelde en ilerlediği noktalardan bir tanesi Fransız devrimidir ve Napolyon. Aslında Napolyon'un, eee, kod Napolyon adı altında veya, e, COD Civil falan da

13:31deniliyor. Napolyon'un bir COD diye bir yasa kitapçığı var, hukuk kitapçığı var.

13:37Bu aslında tüm Avrupa'ya yayılıp eee civil la'un esas temelini teşkil ediyor.

13:43Türkiye'de Cumhuriyette biz mesela işte medeni hukuku toplumumuz benzediği için köylü olduğu için yani Türk Anadolu toplumu 1920'lerde işte eski cumhuriyet kurulurken köylüydü. İsviçre toplumu da köylüydü. O Haydi'yi vesaireyi

13:55bilirsiniz. Böyle ayakları çıplak işte giderler süt sarlar. YouTube'u açın bakın İsviçre diye. Oradaki dayıların hakeli dayılar falan var orada yani böyle İsviçre'de. İsviçre'de köylü bir millet olduğu için şey medeni hukuku

14:06İsviçre'den almışız biz. Orijinali Almanca ama Fransızca tercümeden. Biz tercümesinin tercümesinden almışız yani.

14:12Eee ceza hukuku İtalya'dan alıyoruz.

14:15Orada da yine ceza şeyleri e biraz benzediği için oradan almışız. Onu da yine çevirisinin çevirisi Fransızca çevirisinden alıyoruz. Dolayısıyla biz Cumhuriyetle birlikte Civil Lo'a geçmiş oluyoruz aslında.

14:28Dediğim gibi bunun esas eee kaynağı da COD Napolyon. Napolyon'un yazmış olduğu hukuk kitapçığı karasal hukuk düzeni. Şu an Avrupa'da da eee zaten e civil law kullanılmış oluyor. Şimdi biz eee

14:41aslında şöyle bir ant parantezle geçmek istiyorum.

14:44Bizim Osmanlı'nın son döneminden itibaren işte Jön Türkler, işte Tanzimat vesaire Osmanlı aydınları aslında dil olarak yabancı dil olarak Fransızca hep Fransızca üzerinden ilerlemişiz. Bu yüzden de biz hep Fransız ekolünün

14:58etkisi altında kalmışız. Fransız ekolü de civil law odaklı. Halbuki İngilizce olsaydı bizim yabancı dilimiz. Eğer Osmanlı aydınlarının yabancı dili İngilizce olsaydı biz Anglosakson hukukundan etkilenecektik. Yani Comonlov'dan etkilenecektir. Yani

15:12İngiltere, Amerika, Kanada, Avustralya gibi ülkelerin hukukundan etkilenmiş olacaktık ve onların aslında entelektüel birikiminden etkilenmiş olacaktı ve bu belki de bir milletin tarihini çok fazla değiştirebilecekti. Sırf bir dilin yani

15:25bizim entelektüktüel dilimizin Fransızca olması bizi bence eee biraz geriye götürmüş. Eee ben bunu rahat bir şekilde söyleyebilirim. Eğer İngilizce olsaydı bizim aydınların yabancı dili şu an Anglosakson eee etkisi altında çok daha

15:39ileri, çok daha iyi bir hukuk sistemine ve diğer hayatın diğer alanlarına da tesir edecek şekilde eee olabilirdik.

15:45Dolayısıyla çok yoğun bir Fransız etkisi bizde söz konusu. Fransızların da şöyle bir handikapı var. Çok fazla regülasyonları var. Çok fazla kanun yapıyorlar. Mesela Fransız Ceza Kanunu ticari Kanunuyla İsviçre Ticari Kanununa

15:57bakıyorsunuz. Fransız Ticari Kanunu şu kadar kalınlıkta kitap. Çünkü Fransızlar kafayı boğmuşlar. Bu kanun yapmakla işte hukuk yapmakla alakalı. Eee, çok fazla regülasyon var. Halbuki İsviçre Ticari Kanunu bakıyorsunuz şu kadar kalınlıkta

16:10yani onda biri kalınlığında kitap çık.

16:11Sadece öz şeyleri veriyor. Gerisi biraz daha yoruma dayalı ve açık. Aslında ne kadar az regülasyon, ne kadar minimalist, ne kadar minarşik bir devlet veya hukuk veya ekonomi her neyse herhangi bir şeyde minarşik olması, az

16:23olması, özün olması, az regülasyonunun olması her zaman daha iyi bir şeydir.

16:27Aslında İslami prensip de böyledir.

16:29Kur'an-ı Kerim'de de bakın 600 sayfa fazla değil, öz, ilkeler, anayasalar, prensipler var. Şeriat, şeriatta had yasaları birazdan gireceğiz. Azdır mesela. Çok değildir. Eee, naslar azdır mesela. Çünkü eee, bunu çok fazla regüle

16:42etmek, çok fazla koymak, eee, çok iyi bir şey değil. İslami bir şey de değil.

16:45Hatta işte Peygamber Efendimize bir şeyler geliyorlar soruyorlar. Şunu nasıl yapacağız? Bunu yapacağız ya çok sormayın diyor. Hani çok sormayın. Çünkü o zaman onunla mesul olmaya başlayacaksınız. Yani minimum regülasyon, minimum iş. Çok fazla kural

16:56koymadan yapmak her zaman daha iyi bir şey. Biz dolayısıyla Fransız dekol ekolünde kaldığımız için çok fazla eee Fransız hukukundan etkilenmiş durumdayız. Şimdi eee Civil Lo'a gelecek olursak Civilov'da dediğimiz gibi kanun

17:08metni var. Her şey yazılı ve yazılı hukuktan ilerliyor. Eee, sözlü bir hukuk, örfi bir hukuk yok. Birileri bu yazılı hukuku yapıyor artık eee, ülkenin yönetim biçimine göre bu bir kral da olabilir veya işte meclis de yapıyor

17:22olabilir veya bir teknokrat grubu da bu yasaları yapıyor olabilir. Bu yapılıyor.

17:26Daha sonra da bu yasalara göre artık mahkemelerde hükümler veriliyor. Hakimin rolüne gelecek olursak hakim buralarda adeta bir devlet memuru adeta. Yani önüne gelen vakayı kanundaki maddelere

17:39eşleştirmeye çalışan, ona uydurmaya çalışan bir pozisyonda kendisinin böyle bir eee yargısı, bir öznel bir yorumu, bir öznel bir katkısı eee olayı bir çevremeye çalışmak gibi bir durumu söz konusu değil. Pozitivist bir hukuk.

17:52birazdan da geleceğiz zaten. Eee, dolayısıyla gelen vakayı doğrudan maddelere eşleştirmeye çalışıyor. Şimdi burada pozitivist hukuka da gelecek olursak pozitivist hukuk şu anlama geliyor. Yani bilimsel pozitif adı üstünde doğal hukuk değil. Doğal hukuk

18:07var. Bir de pozitif hukuk var. Doğal hukuk dediğimiz şey aslında bizim eee insanların bir arada yaşamasından kaynaklı doğal olarak gelişen, örfe, adete, zamana, topluma göre sirayet eden, toplumun durumu neyse, ahlakı

18:19neyse, eee o anki vaziyeti neyse, düşüncesi, ortak, kolektif bilinci neyse ondan çıkan hukuktur. Ama pozitif hukuk şöyledir. Birisi çıkar metinleri, kanunları yazar. Yani aslında burada hukukun felsefesine gelmiş oluyoruz.

18:34Yani hukuk kaynağını nereden almalıdır?

18:37Eskiden beşeriyatta da aynı şekilde hukuk kaynağını tanrıdan, ilahtan alır.

18:42Hristiyanlıkta da böyle, Yahudilikte yani dinlerde böyle aslında İslam'da da Allah'tan yani nastan, Kur'an-ı Kerim'den ve sünnetten alıyor biliyorsunuz. Dolayısıyla hukukun kaynağın dinden alması çok olası. Neden?

18:52Çünkü burada bir ahlak felsefesi söz konusu. Yani ahlak, biz ahlakı nasıl tanıyabiliriz? İyi nedir? Kötü nedir?

18:59Yani bunun kim neye göre karar verecek?

19:02Nasıl bir referans noktası alacağım? Bu zaten ahlak felsefesinin çıkmaz bir sorusu. Bunun en kolay yolunu dillerde.

19:09Ahlak direkt tanrıdan gelir. Dolayısıyla Tanrı bana ne dediyse ben ona göre hukukumu inşa ederim, ahlakımı inşa ederim. Bu doğal hukuk aynı şekilde dinlerden gelen şekilde oluyor. Ama bir de pozitif hukuk var biliyorsunuz.

19:21Aydınlanmayla birlikte İskoç aydınlanması Avrupa'da sanayi devrimi vesaire ile birlikte artık dine olan bağlılık, biraz daha sekülerleşme, biraz daha laikleşme. Dolayısıyla dinle olan herhangi bir şeyleri artık kesiyorlar.

19:33Artık pozitif artık bilimsel bir şekilde her şeyi ilerlemeye çalışıyorlar. Hukuk da bundan nasibini alıyor. E peki biz ahlakı nasıl temellendireceğiz din olmadan? Hukuku nasıl temellendireceğiz din olmadan? Diyorlar ki pozitif hukuk.

19:47Yani kanun yapıcı kanunu yapacak. O kural olacak. Yani burada herhangi bir ahlak gözetmek zorunda değiliz. Herhangi bir kural gözetmek, herhangi bir topluma dair bir örf, bir ad bir şey gözetmek zorunda değiliz. Kanun yapıcı kanunu

20:00koyduysa o kuraldır. Bitti. Yani ahlak kanun kendisinden gelen bir şeydir.

20:07Herhangi bir referans noktasına dayanmak zorunda değildir. Böyle olduğu zaman da aslında toplumla uyumsuz, organik olmayan, orada eğreti duran bir hukuk olmuş oluyor. Çünkü toplum başka yaşıyor, başka düşünüyor, başka bir

20:19kolektif bilince sahipken kanun yapıcı burada sırf o maddeyi öyle koydu diye pozitif hukuk her şeyi ona göre uyguluyor. İşte özellikle bu medeni kanunlarda falan çatışma söz konusu oluyor evliliklerde, boşanmalarda. Çünkü

20:31insanların tabi olduğu ya da inandığı şeyler farklı başka ya da mirasta. Ama sen ona sırf kanun maddesi böyle diyor.

20:39O zaman pozitif olacağız, bilimsel olacağız. Ben ne yazdıysam onu uygulayacaksın. bu olmuyor. Ya da işte sosyal suçularda işte Medeni kanun dedim zinada vesaire gibi şeylerde yani kanun koyu suç değil diyorsa suç olmuyor. Suç

20:50diyorsa suç oluyor. Eee bu aslında biraz da garip bir şey. Mesela Nazi subaylarına eee Dünya Savaşı'ndan sonra soruyorlar ya neden hani böyle kötülük, bu kadar katliamı, bu kadar işkenceleri vesaire eee ne yaptınız diyorlar. Yani

21:05pozitif hukukun belki de en acı örneklerinden bir tanesidir. Onlar da diyorlar ki biz suç işlemedik ki.

21:11subayları böyledi. Biz suç işlemedik ki kanunda ne yazıyorsa biz onu yaptık. Biz gayet legal ve kanuna uygun işler yaptık diyorlar. İşte pozitif hukukun çıkması bu. Yani kanunda yazıyor bu işte savaş

21:23esnasında eee esirler şöyle böyle neyse yani kanun biz kanunsuz hiçbir şey yapmadık diyor. Kanunda yazan her şeyi uyguladık. işte pozitif hukukun e çıkmazlarından bir tanesi. Tabii bu çıkmazlar da Avrupa aslında biraz farkına varıyor veya işte çok geçmişinde

21:37orta çağlarda çok her şey idam cezası o e cadıların yakılması eee birazdan bahsederiz. Garip garip yargılamalar yani kişiyi böyle eee sıcak suyu atıyorlar, soğuk suyu atıyorlar. Elini saldırıyorlar, çıkarıyorlar. İyileşirse

21:51eee işte suçlu değil değil iyileşmezse suçlu vesaire gibi garip garip yargılamalar. Onun günahını Batı aslında hapis cezası getirerek daha hümanist olarak geçiriyorlar. Ama çok hümanist, çok e şey olduğun zaman da bu sefer de

22:05eee mağduru daha fazla mağdur etmiş oluyorsun filan. Y batının kafası bu noktada karışık. Bizim aslında batıyı çok ileri sanmamamız lazım. Bizim aslında şeriatta çok daha güzel bunların hepsi teker teker açıklanmış güzel bir

22:17hukuk sistemimiz var. Batı bu yüzden 1948'de işte insan hakları evrensel beyannamesi diye filan vicdanlı rahatlatıcı güzel şeyler falan çıkarmaya çalışıyorlar. Yani 1948'de mi çıkacaktı yani bu? E çünkü bu pozitivist hukukun

22:29eee sözde bilimsel hukukun çıkmazlarını yamaya yamaya ilerlemeye çalışıyorlar.

22:34Eee işte Türkiye'de de mesela hukuk okullarında bahsederler. İşte kanun koyucu abesle iştigal etmez. Ya bu aslında eee referansı dini olan hukuk sistemi içindir. Yani kanun koyucu demek Allah abesle iştikal etmez. Naslar abes

22:47değildir anlamında ama halbuki kanun koyucu abesle gayet iştikal ediyor.

22:49Saçma saçma bizim kanunlarımız yok mu?

22:51garip garip toplumla uyumsuz, alakasız herkesi mağdur eden, davalıyı davacıyı da mağdur eden eee kanunlar yok mu? Var.

22:58Dolayısıyla eee kanun koca abes gayet iştigal edebiliyor. Hukuk fakültesinde öğretilen bu düstur şu an geçerliliğini yitirmiş durumda. Ve yani şöyle bir şey var. İşte modern devletlerde meclis diye bir şey var. Eee kanunları meclis yapar.

23:10Dolayısıyla halk aslında meclistekileri de halk seçtiği için kanunları halk yapar falan gibi. Dolayısıyla meşruiyetini halktan alır gibi bir iddia var. Ama gerçeğe baktığımız zaman gerçekte bu böyle olmuyor. Kanun teklifleri gidip de meclisteki

23:23milletvekilleri tarafından oluşturulmuyor. Bir grup teknokrat var yine birkaç böyle bu işlerle uğraşan üst düzey elit kimseler var devletin içerisinde. Teknokratlar 3 be kişi kanun maddelerini yazıyor. Teklife öneri meclise teklif öneri olarak

23:37getiriyorlar. Mecliste kanunlaşıyor.

23:39Şimdi bunu halk mı yapmış oldu? Yani yine bir teknokrat grubu yapmış oldu.

23:42Civil Love'un çıkmazı budur. Yani aslında halk yaptığı gibi gösterilip yine bir grup zümreden bir insan kafasına göre pozitifist hukuk adı altında kanun maddeleri sıralıyor. Orada toplumla uyumlu veya uyumsuz bir şekilde

23:54artık şans eseri yani bu sistem eee kesinlikle şeriatla uyumsuz bir sistem olduğunu söyleyebiliriz. Yine mesela kira davalarında Civil Law'a baktığımız zaman mesela eee şöyle Türkiye'de de örnekleri var. Adam kirayı ev sahibinin

24:08karısının hesabına yatırmış. Ama pozitif sukaa göre bu kira yatırılmadı saydığı için kiraları yatırmadığından dolayı adama bir sürü ceza geliyor. Bilmiyorum evden çıkarılıyor vesaire. Yani bu mu yani böyle mi olmalı gerçekten? Adamın

24:21karısına yatırmışsın halbuki. Ha adama yatırmışsın ha karısına yatırmışsın.

24:23Normalde saçma geliyor bize değil mi?

24:25Toplum olarak mantığımıza sığmıyor ama çok hukuki. Neden? Kanun maddesinde bu yazıyor. Pozitivist hukuk. Asla vicdan veya yorum yapma şeyin yok. Kanunda ne yazıyorsa uygulayacaksın. E bakacaksın.

24:36ev sahibine mi göndermiş? Hayır, karısına. Tamam, bitti. Karısına göndermesiyle hiç göndermemesi arasında hiçbir fark gözetmiyor. Mesela ne kadar adil yani.

24:45Eee, Civil Law'un çıkmazları bunlar. Ya da işte eee, böyle yasalarda küçük açıklar, her şey yasaya bağlı olduğu için eee, yasa dışına çıkamadığı için hakim. Yasada küçük boşluklar bulan bazı böyle cin avukatlar işte 50 kuruşluk

24:58bilmem usul hatası bulup bir şey bulup eee, binlerce dava açıyor oradan para kazanmak için. Mesela yasanın küçük bir boşluğundan yararlanmaya çalışıyor filan. Böyle şeylerle uğraşıyor. Sistemi kitliyor. Çok fazla dava olmasına sebep

25:09oluyor. Bu da diğer insanların daha fazla mağdur olmasına yol açıyor. Yani Civil Love'un aslında handikapları bunlar. Şimdi biraz common love, earthy love, ortak hukuk dediğimiz yani Anglasakson hukuku dediğimiz kısma gelelim. Anglosakson hukuku işte

25:23İngiltere, oradan Amerika, Kanada bu tarz yerlerde eee olan hukuk sistemidir.

25:28Eee jürili daha böyle yazılı olmayan, daha örp daha president dediğimiz içtihat hakimlerin yaptığı içtihat kararlarından birike birike birike yıllar boyunca gelen hukuk sistemine Anglosakson hukuku yani common love eee

25:40diyoruz. Burada e emsal kararlar var.

25:44İçtihat önemli. Yani her vaka uniktir diyor. Her vaka ayrıdır. Her vaka kendi içerisinde özel şartlar barındırır.

25:50Diyor ki bu gerçek olan bu hümanist olan bu. Yani aslında siz binlerce farklı vaka var. Binlerce çeşit hırsızlık biçimi var. Farklı farklı aynı şey bile çalınsa nasıl çalındı? İnsanların o anki durumu farklı. Ya hiçbir vaka birbirinin

26:03aynısı değil. Hiçbir dava birbirinin aynısı değil. Civil Law'da siz onu buradaki yazan bir maddeye eşleştirmek zorundasınız. Ama bu zaman adaleti kaybetmiş oluyorsunuz. Adalet orada arada buraya eşleşirken yok olmuş oluyor. Ama Comonlow'da hakim iştihata

26:18tabi daha önceki hakim emsal kararlarından bakıyor ve o anki davanın özel durumuna göre kendi içtihat yaparak, kendi düşünerek, kendisi yorumlayarak topluma göre, örfe zaman göre bir karar vermiş oluyor. Öncekileri de baz ve referans

26:33alarak. Bu daha uygun, daha adalete giden bir sistem dolayısıyla. Yani dolayısıyla hukuk Anglasakson'da Comon Law'da daha önce verilen kararlarla birike birike birike birike birike yıllar içinde toplumun bir bilinçaltı,

26:46bir kolektif bir eee havuz şeklinde aslında ilerlemiş oluyor. Dolayısıyla böyle yazılı bir kural söz konusu değil.

26:53Hakim burada hukuk yaratmış oluyor.

26:55Dolayısıyla hukuku gerçekten yapmış oluyor. Gerçekten hakimlik yapmış oluyor. Gerçekten olayı değerlendirmiş, içselleştirmiş, anlamış, yorumunu katmış. O olayda bağlaştırmış oluyor kendini. Böyle duvar gibi böyle e pozitif hukuklukta sivil lda mesela

27:08hakim böyle duvar gibi şeydir.

27:09Düşüncesi, vicdanı hiçbir şey yoktur.

27:11Alır vaka. Burada hangi maddeye uyduracağım ben bunu acaba? Hangi maddeye uydurabilirim? On da uğraşır sadece yorum yapmaz üzerine. Ama commonlow da ya bu vakayı nasıl çözeceğiz? Şimdi daha önceki hakimler ne demiş? Bu adamın özel durumu ne? Güzelce

27:23değerlendirir. Daha adilane bir işlem yapabilir. Mesela işte Comon Low'da ceza maddesi ne diyor? 1 yıl ila 3 yıl. Yani 6 ay veremez, 4 yıl veremez. Mesela şeyde Civil Law'da pardon yazılı neyse odur ama common low'da bakar adamın

27:38durumuna göre 6 ayda verir, 5 yılda verir, 10 yılda verebilir. Çünkü o vakanın kendine göre has bazı özellikleri, bazı durumları vardır. Yani hiçbir şey birbirine benzeri aynısı olamaz. Daha sonra jüri sistemi var mesela common low'da. Bazen ben hukuk

27:52gitden önce TÇ yapacak öğrenciler falan Amerikan hukuk avukat izeleri izliyorlar. İşte İngiltere'de falan vesaire geçen medya onların elinde olduğu için Netflix'te şurada burada izliyorlar. İşte orada jüri var. avukat böyle savunuyor, bilmem ne yapıyor.

28:05Zannediyorlar ki Türkiye'de de öyle ya alakası yok. Orada Anglasan common law geçerli. Sen civil'dasın. Sivil'da her şey yazışarak. Türkiye'de böyle bir savunma, böyle bir şey yok ki. Yani avukatlar acaba ben şu hukuk maddesine

28:17gittirebilir miyim hakimi oraya eee vakayı oraya meçlemesine, o maddeye uygun bulmasını sağlayabilir miyim diye.

28:25Her şey yazı üzerinden, her şey dilekçe üzerinden ilerliyor Türkiye'de mesela.

28:29Ama Avrupa'da öyle değil. Avrupa demişim. Çok özür diliyorum. İngiltere ve Amerika'da öyle değil. Comon law'da orada avukat eee yorum yapıyor. Jüriyi etkilemeye çalışıyor. Jüri var. Eee hakimin içtihat yetkisi var. Düşünüyor,

28:41bakıyor etkileniyor. Ha dolayısıyla orada daha böyle bir eee şey söz konusu.

28:46Nasıl diyeyim? Avukatların rolü daha fazla. Türkiye'de sadece dilekçe üzerinden şu kanun maddesine acaba bu adamı sokuşturabilir miyiz? Buna uğraştırıyorlar. Yani o yüzden böyle bu hukuk sistemlerini bilmeden önceden bu dizileri izleyip hukuk fakültesine giden

28:57adamlar bir anda şok geçiriyor. Çünkü aynı hukuk sisteminde değilsin sen. Yani farklı hukuk sistemindesin. Jüri aslında halkın yargılamaya katılması çok güzel bir şey. Her davada olmuyor tabii yine Amerika'da, İngiltere'de filan ama bazı

29:09önemli davalarda oluyor. İngiltere'de de bu olayın özü şu. Magna dediğimiz aslında kralın yetkilerinin sınırlandırılması. 1215. Magna ile birlikte aslında commonlow resmi olarak başlamış oluyor İngiltere'de. Çünkü bu ne demek? Sıra kralın yetkilerin

29:23sınırlandırılması şu demek. Kral artık kafasına göre yargı dağıtamaz kardeşim.

29:28Burada halk da bir jüri de bu yargılamalarda işin içine dahil olacak. Magna Karta'da mesela İngiltere'de yazılı hukuk yok.

29:37Yani eee dolayısıyla daha önceki hakim içtihatlarından gele gele gele gele comon low'da eee kolektif bir bilinç var. Türkiye'de bedeni kanun kitapçığı var ya mesela orada yok. Orada eski hakim kararları var. Magna Karta'dan

29:49beri gelen ama 1215'ten beri gelen ve bunlar değişe değişe geliyor. Eee dolayısıyla çok güzel bir sistem. Eee jüri jürinin şöyle bir olayı var. Halkı davanın içine kattığın zaman bir nevi aslında halkın vicdanını da eee yargının

30:04içine katmış oluyorsun ve çok daha adil eee çok daha halka layık bir hukuk yapmış oluyorsun. Eee burada mesela 168'de işte 7 pikopaz eee davası var. eee kral

30:18işte kendine dair böyle övücü bir metin, kendi şey metin okutmak istiyor kiliselerde. Tüm psikoposlara diyor ki bunu artık okuyacaksınız. Her pazar kiliselerde yi tane psikopos diyor ki biz bunu okumayız. Çünkü bu kralı çok

30:28fazla dövüyor, şey yapıyor. Bu bizim ilkelerimize aykırı. Kral eee diyor ki yargılanacaksınız ama Magna Kart'tan sonra olduğu için 1688 jüri ile birlikte yargıya çıkıyorlar mahkemeye ve jüri psikoposları eee şey buluyor, haklı

30:41buluyor. Dolayısıyla ceza almadan kurtulabiliyorlar. Bakın krallık sisteminde bile jürinin etkisi bu.

30:47Yani halkı vicdanını, yargının içine taşımış oluyorsunuz. Dolayısıyla krala rağmen koposları haklı bularak onların kurtulmasını sağladı. Jüri sayesinde.

30:56Amerika'da vesairede ceza davalarında eee bazılarında önemli ceza davalarında jürilerin olduğunu görebiliyoruz. Eee, bu jürlerin olayı şu aslında. Masum mu değil mi ona karar veriyor. Hakim de cezaya karar veriyor. Yani jüri ceza

31:09yazmıyor. Sadece masum veya değil şeklinde bir görüş bildiriyor. Hakim de onun cezasını belirlemiş eee oluyor.

31:16Böyle bir sistem, jüri sistemi.

31:19Eee, tabii yani ben şimdi basitini anlatıyorum ama Amerika'da falan biraz daha karşılık. Federal mahkemeler var, eyalet mahkemeleri var. Eee, işte eyalet mahkemelerinde jüri var, federalleri bazılarında yok vesaire. Yani karışık

31:31bir sistem. Eee ama genel olarak common low'daki konseptlerden bahsettiğim için bunlardan bahsediyorum. Yine aynı şekilde common low'da esas amaç aslında mahkemeye hiç uğramamak. Yani mahkemeye gelirken senin karşılıklı uzlaşıyile

31:43anlaşmanı sağlamak. Comun'da bu tarz araçlar var. Mesela İngiltere'de part 36 diye eee bir tane nasıl diyeyim sistem var. Eee teklif usulü sistemi bu.

31:53Taraflar mahkemeye gitmeden birbirleriyle bir buluşuyorlar. Ondan sonra makul teklifler sunuyorlar. Yani kardeşim ben sana dava açacağım ama bak şöyle şöyle senin suçlu oldun. Şöyle senden şunu istiyorum kabul ediyor musun? Etmiyorum. Şimdi buradaki sistem

32:05de şu. Teklif eder. Eğer reddederse mahkemede de kötü sonuç çıkarsa kat be kat fazla ceza alacak. Dolayısıyla adam gerçekten suçluysa orada eee anlaşmaya varıyor. Eee çünkü riske atmıyor. Çünkü

32:18diyor ki eee şey gibi düşünün bunu. Hani okulda hoca hocam notuma itiraz ediyorum. Tamam kağıdına bak ama eğer yanlış itiraz ettiysen iki kat puanını keserin gibi. Şimdi o riski aldığınız zaman diyorsunuz ki ya neyse tamam

32:33burada birazcık daha uzlaşmacı olayım bari filan ama çok aşırı eminseniz çok şeyseniz bu sefer gidiyorsunuz gerçekler de ortaya çıkıyor. Eee bu sistem bu gibi sistemler sayesinde aslında eee vakaların yani davaların %90'ı mahkemeye

32:47uğramadan çözülmüş oluyor. Bu tarz bir sistemle arabuluculuk sistemi gibi, eee, bir şey. Yine hakim sayılarına bakacak olursak mesela eee 100.000 kişiye düşen bunların istatistikleri var dünyada mesela İngiltere'de 100.000 kişiye düşen

32:59hakim sayısı 3 ilile 5 arasında. İşte Amerika'da eee 810 civarında ama Avrupa'ya baktığımız zaman 25 30. Yani neden bu kadar fazla hakim düşüyor 100.000 kişiye? Çünkü Civil Law'un handikapı Amerika ve İngiltere'de hakim

33:13sayısı az. Çünkü zaten hakime gelmeden olaylar bu dediğim yöntemlerle çözülebiliyor. Eee dolayısıyla common low buradan faydalanıyorsun. Ama Civil Low'da herkes her türlü mahkemeye gidiyor. E bu tarz aparatlar çok

33:26işlevsel değil. Dolayısıyla çok fazla hakim olmuş oluyor. Eee Avrupa'daki hakim sayının fazla olması nedenlerinden bir tanesi de bu İslam hukuku ama tam tersi aslında eee minarşist mevzuat eee belli yani zaten naslar var şeriatta

33:40belli hükümler var. Onlara eee onların dışında içtihat yapacaksınız. Yani eee kadının yaptığı şey de bu içtihat. Yani aslında common low'a çok uygun. eee, birike birike toplumun kolektif bilinciyle zamana, örfe, adete göre

33:52içtihatlar yaparaktan davaları çözeceksiniz. Dolayısıyla eee, şeriat aslında kam'a çok daha uygun bir hukuk sistemi olduğunu rahat bir şekilde söyleyebiliriz. Şimdi Hz. Ömer'in mesela bir sözü var. Bu hukuk konusunda da sana

34:05yakın olanı uzağa, uzak olanı yakına. Ne oldu? Yani eşitlemiş oldini eee getirdiğin zaman eee o zaman adaleti sağlamış olursun diyor. Yani yargılama yaparken bu şekilde adil bir yargılama

34:17yapılacağından eee bahsediyor. Şimdi biraz şeyden bahsedecek olursak eee sistemin genelinden bahsedecek olursak şimdi hukuk dediğimiz zaman yazısız hukuk common low dediğimiz zaman işte bazen şu itirazlar gelebiliyor. Ya

34:29Amerika'da işte anayasa yok mu?

34:31İngiltere'de anayasa yok mu? Onlarda da bazı yasalar yok mu? E nasıl oluyor filan. Ya şimdi öyle düşünmememiz lazım.

34:37Anayasa tabii ki var ama anayasa bir geniş ilkeler bütünü. Yani şeriatın nasları gibi düşünün. Temel prensipler.

34:44Yani Kur'an ve sünnetteki temel prensipler gibi düşünün. Onlar az zaten.

34:47Fazla değil. Çok büyük metinler değil.

34:50Eee aynı şekilde mesela İngiltid Amerika'da da bu tarz anayasalar var.

34:54Eee daha sonra bazı yasalar var. O yasalarda şeriatın söylemediği ya da işte anayasada şeyde örfte yer almayan daha çok devleti ilgilendiren konularda e konulan yasalar mesela vergidir, gümrüktür işte ne bileyim eee ya bu tarz

35:07bazı eee şeylerle alakalı yasalar.

35:10Bunlar zaten eee toplumun örfle alakalı değil. Devletin yönetim biçimiyle alakalı, devletin işleyişi mekanizmasıyla alakalı şeyler olduğu için işte muhasebesidir, vergisi de şundur bundur. E devlet kurumlarının kendi iç mekanizmalarıdır vesaire.

35:22Bunların yasaları var tabii ki. Bunlar o yüzden meclis var. Meclisten bunlar tartışılıyor, konuşuluyor, çıkıyor vesaire. Bu ayrı. Bu common low'a bir ters düşen bir şey değil. Biz burada ceza davalarından, hukuk davalarından,

35:33kişilerin birbirleri arasındaki davalardan, medeni hukuk davalarından vesaire bahsediyoruz aslında bahsettiğimiz şeyler. E dolayısıyla orada anayasa var. Nasıl oldu şimdi? E o da civil law değil mi? Değil. Yani common low, sivil law arasındaki fark

35:44bu. Ya da bazen şöyle bir itiraz geliyor. Şimdi sen işte part 36'yı anlattın. Eee Türkiye'de de arabuluculuk sistemi geldi. İşte mahkemelere gitmeden önce engellenmeye çalışıyor. Şimdi bir kere burada çok temel bir fark var.

35:54İkisinin de evet şöyle baktığın zaman ikisi de mahkemeye gitmeyi önden kesenin anlaşmayı sağlayacak eee aparatlar gibi duruyor. Ama şöyle bir fark var. İşte iş davalarında, hukuk davalarında, kiracılarda falan arabulucular

36:07Türkiye'de gönderiyorlar. Oşama davalarında eee vesaire. Ama bu zorunlu bir de arabulacak gitmek zorundasın diyor sistem şu anda civil law. Eee ama şöyle bir şey var. Civil la'da arabulucuya gitmek zorunlu ama genelde arabuluculuktan sonuç Türkiye'de de

36:22çıkmıyor. Civil la'da çıkma olasılığı yok. Neden? Çünkü bir kaybın yok veya ben niye anlaşayım ki karşıya? Zaten anlaşamadığım için dava açmışım değil mi? Geliyorum bir daha anlaşmaya çalışıyorum. A anlaşamadım tamam diyor.

36:32E zaten anlaşamamışım ya. Beni forcelayan, beni itekleyen bir şey yok orada. Eee ama halbuki veripsiz sadece prosedür gereği bu işi yapıyor. Ama part 36 gibi kanunlarda aynı demin örnek verdiğim hocanın notuna bakma kağıdı

36:45gibi. Yani sen orada anlaşmazsan mahkemede çok daha zararlı çıkabilirsin.

36:48Ama arabuluculuk sisteminde anlaşmadığın zaman mahkemede zararlı çıkma gibi bir şey yok. hiçbir şey değişmiyor.

36:53Hayatında hiçbir değişiklik yok. Yani arabulcu zorunlu koymuşlar. Ora ekstra hatta yük yani olmasa da olur. Çoğu kişi anlaşmıyor zaten. Ama common low'da oranın bir hükmü var. Sen orada anlaşmadığın zaman başına çok daha kötü

37:05bir sonuç gelebileceğini biliyorsun.

37:07Dolayısıyla anlaşmaya daha yatkınsın.

37:09Eee böyle farkları var. Ya da işte savcılığın eee durumları da farklı.

37:13Birazdan inceleyeceğiz. Özellikle ceza davalarında mesela savcının şey gibi yetkileri var. Eee Common Low'da, Amerika'da vesaire. suçluya itiraf ettirirsen bak şu kadar eee ceza e

37:27aldırmanı sağlayabiliriz vesaire gibi.

37:28Ama civil low'da bunlar çok fazla yok.

37:30Çünkü kanun ne diyorsa onu uygulamak zorundasın. E ne oluyor bu sefer? Eee önden eee işi ilerletme, hızlandırma sürecini eee baltalamış oluyorsun.

37:39Dolayısıyla bu parti 36 ve arabuluculuk aslında eee aynı gibi gözüken ama temelde motivasyon sağlayamadığı için davalı ve davacıya çözüme ulaşmak için motivasyon sağlamada eee farklılık olduğu için birbirlerinden farklılar.

37:53Dolayısıyla mahkemeye gitmeden çözülen çok fazla ceza davası var, hukuk davası var. Amerika'da öyle bu pazarlık gücü, pazarlık gücü önemli bir şey. Mesela savcılar bu sürekli pazarlık yapar.

38:01Filmlerde vesaire de görürsünüz.

38:02Amerikan filmlerinde de işte şunu itiraf edersen bak şöyle yaparsın. şurada şu sistemi açıklarsan bize çeteyi çöketmemize yardımcı olursan şu kadar az para cezasıyla yırtarsın vesaire. Yani bunlar aslında bunu orada çözmüş oluyor

38:14ya. İtiraf da ettirmiş oluyor. Mahkeme çok kısa sürüyor ama civil lada işte adamın suçuluğunu ispat edeceksin bilmem ne yapacaksın 23 sene geçmiş oluyor.

38:21Yani bu bu burada da adalet geç gelmiş oluyor. Yani dolayısıyla yargılama süreleri uzun uzun sürüyor çünkü ister istemez uzun sürüyor. Ama Comon'da şöyle bir şey var. Comun'da %9095 eee mahkemeye gitmeden çözülüyor.

38:34Mahkemeye giden tamam yine 2 yıl sürüyor ama Civil Low'da mahkemeye gitmeden çözülen %5 10 en fazla. Dolayısıyla herkes mahkemede. Mahkemelerde 2 sene sürüyor. E dolayısıyla adalete artık ulaşamıyorsun yani. Yani çok uzun bu

38:46kadar uzun olması eee hiç normal bir şey değil. Yani bir kira kiracı davasında, işçi işveren davasında, bir boşanma davasında bu tarz şeylerde yani mahkemeye en az bir kere giden kişiler ne demek istediğimi anlayacaktır. Hiç

38:57mahkemeyle işiniz olmadıysa şu an kafanızda canlanmasının çok zor olduğunu biliyorum ama en az bir kere mahkeme işiniz düştüyse dediğimi çok iyi anlayacaksınız. Civil Love'da olmanın ne kadar handikaplı bir şey olduğunu. Ve

39:06yani WJP World Justice Project diye bir şey var. Eee bunun dünyaca işte hukukun üstünlüğü indeksi diye bir şey var.

39:14Haberlerde falan da ara ara görürsünüz.

39:16Burada hukukun üstünlüğü indeksinde aslında en yüksekte hep civil low'da olan sadece İsveç, Norveç, Şin yani Kuzey Avrupa ülkelerini görüyoruz.

39:22Onlarda da nüfus az. Olayları daha kısa çözüyorsun. İşte yargılan kısa çözü normal yani nüfusun az olduğu ve refahın çok olduğu zengin ülkelerde sivil low da koysan, common low da koysan zaten orada fark etmiyor. O yüzden onlar hukukun

39:33endeksinde yüksek sardı. Ama onlar geçtiğin zaman, Kuzey Avrupa'ya geçtiğin zaman yani e Danimarka, İsveç, Norveç, Finandia vesaire gibi. Eee sonra Comon Low ülkeleri geliyor. İşte İngiltere geliyor mesela. E Yeni Zelanda geliyor

39:45işte Kanada geliyor. Çünkü eee Civil L kun sünni indeksinde yukarı çıkamaz.

39:50Çünkü insanlar memnuni, memnuni, memnun kalamaz. Yani Civil Low'da bunu istatistiksel olarak da bu şekilde görebiliyoruz. Kuzey Avrupa'ya attığın zaman eee liste direkt common low yapan ülkelerden devam ediyor. Ondan sonra

40:02Civil Love'a tekrar geçiyor. Burada biz aslında eee ampirik olarak da common L''un çok daha iyi bir sistem olduğunu yine görebiliyoruz. Ki burada uygulanan common Lov şevyata %100 uyumlu bir common LV da değil. Eee, biz şeriatın

40:14common low'a daha uygun olduğunu söylüyoruz ama tabii ki de, eee, şu anki uygulanan İngiltere'de veya Amerika'da uygulanan kamunu birebir aynısı değil.

40:22Şeriatta daha farklı eee, araçlar da var. Daha farklı bir sistem de mevcut.

40:27çok daha iyisi. Çok daha iyisi. Yani şu anki uygulanan kamunan çok daha iyisi.

40:30Dolayısıyla dünyadaki en iyi hukuk sistemi şu an şeriat yani. Eee ama şeriatın doğru uygulanan biçimi işte kafamızda bir videonun başında bahsettiğim işte kafanızda Ortadoğu böyle el kesme idamlar bilmem 5 dolaşan kadınlar falan gibi şeyler geldiği zaman

40:45eee gericilik geldiği zaman o olmuyor.

40:47Hukuk sistemi olarak şimdi tek tek açıklıyoruz. Şimdi daha kavramları anlatmaya çalışıyorum şu an. Daha zemini oluşturmaya çalışıyorum. Hukuk kavramlarını öğreniyoruz şu anda. Eee şeriatı bunun üzerine bindireceğiz.

40:57E yine tekrar civil law ve common law.

40:59Ee birazdan yazarak da ee yapabiliriz.

41:02Çok daha iyi olur. Akılda kalıcı olur.

41:05Aslında Civil Low'da kaynak ne? Yasalar.

41:08Yazıldığı kitapçık var. Yasalar var.

41:10Hakim vakayı o yasalardan birisine uydurmakla eee görevle baktığımız zaman kod var. Yani sivil kod, Napoleon kod eee kanun kitapçıkları vesaire. hakimin görevi robot gibi, memur gibi o yasaya

41:24eşleştirmeye, meç etmeye çalışıyor.

41:26Şimdi bazen diyorlar ki işte Civil'da da içtihat var, Türkiye'de de içtihat var.

41:30İşte Danıştay var, bilmem ne var.

41:31Aslında bizdeki Yargıtay olsun, Danıştay olsun eee bunların eee kararları kanun eee değil. Sadece kanunun nasıl yorumlanacağına dair bir rehber yani.

41:40Çünkü kanuna her şeyi yazamazsınız.

41:41Dünyadaki tüm vakaları, tüm keizleri, gelecekte olacak tüm her şeyi kanuna sığdırma şansınız yok. Dolayısıyla boşluklar var, uyuşmayan şeyler var.

41:49Eee, bunlar olduğu zaman da, eee, diyor ki bu şu kanuna uyduğunu ben düşünüyorum diye iştihat ediyor. Bu yani oradaki içtihat olayı çözmeye yönelik içtihat değil. Bu kanuna uyduğunu göstermeye yönelik iştihat. Ama commonlow da nasıl?

42:04Siz olayı kendi eee, benzersizliğiyle ele alıp o olaya özel bir çözüm geliştiriyorsunuz. Bambaşka. Hiçbir şarta şurta gerek kalmadan. Önceki hakimlerin de tabii ki iştihatlarından gözeterek. Eee, dolayısıyla orası çok

42:18esnek. Ama bizdeki içtihat, ben kanun maddesindeki boşluğu nasıl doldururum ve bu acaba hangi kanun maddesine tekabül ediyor? Çünkü tam açık değil. Buradaki vakaile bu kanun maddesi arasında iştihat dediği bu. Yani aslında içtihat

42:30yok. E dolayısıyla orada bir yanılgı eee söz konusu. Dolayısıyla common law'la hakim hukuk yapıcıdır. Gerçekten yargılayıcıdır. Civil law da sadece eşleştirmeci daha robot eee tumsu bir görevi vardır.

42:45Şimdi gelecek olursak eee neleri öğrendik?

42:50Şeriat dedik. Şeriat kısaca eee öğrendiğimiz şeyleri şimdi özet geçelim.

42:55Şeriat dediğimiz temel prensipler nas, Kur'an ve sünnetteki çok temel

43:07minimumdur, minarşidir. Fıkıh dedik.

43:12Naz üzerinden vakaya göre karar çıkarma işi. Hüküm bu fıkıh oluyor. Alimlerin veya

43:25kadınların yapmış olduğu. Halifelik dedik.

43:31Emirlik, yöneticilik, kural koyma, kanun yapma.

43:39eee lüksü yok diyelim.

43:42Tanrıdan, tanrının yeryüzündeki temsilcisi değil, papalık gibi veya masumiyet şyadaki gibi, eee, şeyler değil veya işte eski firavun gibi vesaire gibi şeyler değil. Halifek sadece bir yönetici biçimi. E daha açacağız zaten bunları. Sonra ne dedik?

43:56Önemli olan iki şeyden bahsettik. Bir common low, örf hukuk diyeceğim. Ortak hukuk demeyeceğim buna.

44:08Bir de karşısına ne dedik? Eee, şunu ayır yazalım.

44:15Common ve civil love dedik. Karasal hukuk, karasal hukuk. Şimdi eee bunların önemli

44:29özelliklerini eee yazacak yazacak olursak ne dedik? Hakimin rolü.

44:37Hakim olayı eee yasa maddesiyile eşleştirir sadece dedik.

44:52Burada ne dedik? Bunu kırmızı yazalım ki ikisinin şeyi farklı e anlaşılsın.

44:58Ha ha şey aman yanlış yazdık. Eee, bu civil love, common law' da nasıl hakim hukuk yapar, ölçer, biçer,

45:17artar dedik. Hakimin bir kere eee rolünün farklı olduğunu eee söylemiştik.

45:23Daha sonra hukukun kaynağı olarak common low'da hukukun kaynağı önceki içtihatlar örlum

45:38vs civilda hukukun kaynağı eee meclisin veya eee tekratların yaptığı

45:53yasalar diyebiliriz. Eee, düşünce yöntemi olarak baktığımız zaman common low aslında eee, tüme varımdır.

46:07Tüme varım.

46:09Civil la ise tümden gelimdir.

46:17Neden tüme varımdır? Çünkü özel şu anki vakayı alırız ve bunu tüme vardırmaya çalışırız. Orada bir bütüncül kolektif Magna Karta'dan beri 1215'ten beri biriken hakim kararları var. Şu anki vakamı tüme vardırmaya çalışırım. O

46:31yüzden Comunwall tüme varımdır. Daha doğru, daha insancı, daha insanın doğasıyla uyumlu, daha İslami. Sivilo ise orada tüm vardır. Yani kanun kitapçığı vardır. Şu kadar. Oradan benim özel vakama gelirim. Yani tümden

46:44gelirim. Eee, dolayısıyla orada hareket alanım, kabiliyet alanım daha dar olmuş oluyor. Civil Low katıdır, esnek değildir.

46:58Comon Low ise dinamiktir.

47:02Yine aynı şekilde Common Low'da jüri var. halk yargıya daha çok müdahale ediyor. Nasıl daha çok müdahale

47:16ediyor? Mesela Amerika'da işte eyalette hakimleri ve savcıları, eyalet savcılarını vesaire aynı muhtar seçer gibi seçimle seçiyorsunuz mesela gibi ama civil'da her şey kanuni. Devlet atıyor bürokratik hakimini, savcının

47:29vesaire o şekilde gidiyor.

47:37Burada jüri yok. Devlet atıyor herkesi diyelim.

47:44hakim, savcı vesaire de devlet.

47:46Dolayısıyla burada common law kavramını öğrendik. Sivil la kavramını öğrendik.

47:49Şeriat, fıkıh, halifelik gibi kavramların temel temel düzeyde en azından tanımlarını eee öğrendik.

47:54Kafamızda şu anda bir eee şema yavaş oluşmaya başladı. Şimdi artık şeriatın bu hukuk sistemleri üzerinde acaba eee nasıl bindirebiliriz ve daha farklı farklı eee neler bu konuda argümanlar getirebiliriz? Bu kısma

48:07geçeceğiz yavaş yavaş. Şimdi şeriat ve fıkıh kavramlarının içine biraz daha derin bir şekilde dalalım. Çünkü onların temelini çok daha iyi, çok daha derin atarsak video boyunca kafamızda şekillenecek çerçeve çok daha güzel

48:20olacak. Öncelikle şeriat fıkıh aslında common love'a ne kadar benzer olduğunu zaten common low ve civil love tanımlarını yaparken görmüş olduk. Ne demiştik? Şeriat Kur'an'da Allah'ın koyduğu naslar, hükümler, yasalar, temel

48:35prensipler çok fazla da değil zaten.

48:36Minaşik, minimal sünnette ve aynı şekilde. Dolayısıyla burada aslında şeriatın temel hedeflediği insan hakları evrensel beyannamesi gibi 1948'de ilan edildi. Bu eee insanların ilk başından beri hatta şimdi biz e Kur'an-ı Kerim

48:51alacak olursak da 600'lü yıllarda geldi.

48:53İnsanın canını, malını, aklını, neslini güvenlik altına alacaksınız. Bu yani can, mal, akıl, nesil güvenliği, ırd güvenliği. Şeriatın temel hedefi bu.

49:02Toplumda bunu koruyacaksınız. Yani insanın temel hak hürriyetleri bunlardır. Bunlar korunacak. Yaşam hakkı korunacak. Şeriatın temel prensipleri bu. Yasaklar da bu şekilde geliyor.

49:12Zaten bunlar değişmez kaidelerdir. Zaten Kur'an-ı Kerim'e baktığımız zaman ahkam ayetleri dediğimiz yani hüküm koyan ayetler toplamda sadece %3 civarında.

49:20Zaten Kur'an-ı Kerim çok kalın büyük bir kitap değil. Eee 6236 tane ayeti var.

49:25Onun da sadece %3'ü hüküm ayeti. Yani çok minarşik temel prensipleri sadece ana odakları e Allah koymuş durumda. E hadleri çizmiş durumda. Had dediğimiz eee bir kavram var. Geleceğiz yavaş yavaş. Sınırları nas ile tayin etmiş

49:39durumda. Eee şimdi dolayısıyla bizim hukukta, İslami hukukta, şeriatta had cezaları ve tazir cezaları dediğimiz iki tane kavram var. Had cezası dediğimiz

49:50şey Kur'an'da ve sünnette cezanın suçu tanımlanmış ve cezası tanımlanmış olan cezalardır. Hac cezaları sınır cezalarıdır. Allah'ın koyduğu cezalardır. Tazir cezaları için Kur'an ve sünnette tamamlanmamış artık kadının

50:04eee fıkıh yaparak oradaki temel prensiplerden olayı vakayı da inceleyip fıkıh yaptıktan sonra kendi içtihadıyla verdiği cezaya da tazir cezası demiş oluyoruz. Burada eee fıkıh dediğimiz zaman aslında eee alimlerin ürettiği

50:19subjektif e içtihadi hukuk kuralları olduğunu söyleyebiliriz. Temel naslardan eee vakaya göre elde ettiği subjektif ve içtihadi kurallardır. Dolayısıyla örfi hukuktur. Dolayısıyla commondur. O yüzden zaten mezhepler var. Çünkü işte

50:32Ebu Hanife farklı düşünmüş. Öğrencileri bile farklı düşünmüş. İmam Muhammed eee Ebu Yusuf İmam Yusuf eee ondan sonra Şafii farklı düşünmüş. İşte Matui biraz farklı düşünmüş. Maliki alimleri farklı düşünmüş. Hanbeli alimleri farklı

50:46düşünmüşler. Dolayısıyla burada nüanslar var. Neden? Çünkü aslında bunlar farklı yerlerde yaşamalarının, farklı toplumlarda yaşamalarının, farklı zamanlarda yaşamalarından kaynaklı, subjektif olayın da farklı olmasından kaynaklı yorumları. Bizim fıkıh bu

50:58şekilde anlamamız lazım. Fıkıh statik böyle biz bir kere kafamızdaki civil love eee hukukundan çıkmamız lazım.

51:06Müslümanlarda da bu maalesef handikap var. içinde bulunduğumuz hukuk sisteminden de biraz kaynaklanıyor. Biz hukuk dediğimiz zaman işte her şey yazılı olacak, her şey kitaplı olacak.

51:14Bu sivil olacak. İslam'ın önerdiği hukuk sistemi bu değil. İslam'ın önerdiği sistemi daha dinamik, daha içtihadi, daha topluma, zamana, örfe göre olan.

51:24Dolayısıyla burada mezheplerin oluşması kadar doğal bir şey yok. Zaten İslam'ın öngördüğü şey bu. Zaten Allah'ın öngördüğü şey bu. Çünkü minimum temel prensipleri koymuş. Zamanın değişeceğini biliyor Allah. İnsanların değişeceğini

51:36biliyor. Teknolojinin değişeceğini biliyor. Toplumların farklı farklı yapılarının olduğunu biliyor. İbn Haldin okuduysanız coğrafya değiştikçe insanların bambaşka kafalarının, yapısının, vücutların, her şeyinin değiştiğini, tüm kültürlerinin

51:47değiştiğini görebiliyorsunuz zaten.

51:49Dolayısıyla herkese aynı hukuku, aynı sivil lovu, aynı kitabı, yazılı huku uygulamanız mümkün değil. Bu yüzden mezhepler var. Hicaz bölgesinde başka bir mezhep güzel e iş yaparken, Medine'de Malikilik çok güzel iş yaparken işte daha kuzeyde eee Anadolu

52:04coğrafyasında, türkü coğrafyalarda işte Avrupa'da Hanefilik daha güzel iş yapacak gibi. Çünkü oranın örfü, hukuku insanları, yapısı, kültürü ona göre.

52:12Yani fıkhı bizim bu şekilde anlamamız lazım. Yani fıkıh deyince işte Kur'an ve sünnetle her şey tabidir. İşte halife-i raşidin döneminde Haz Ömer, Haz Ebubekir, Haz Ali, Haz Osman bunların da verdiği bazı kararlar var. hükümler.

52:24Bunları da biliyoruz. Elimizde bizim sabit yazılı sivil kod sivil gibi, Napolyon kod gibi bir metin var. İşte fıkıh kitabımız. O ne derse onu yapacağız. Ya fıkıh böyle bir şey değil.

52:34Fıkıh dinamik, esnek. Bunu bizzat fıkıh alimlerinin kendisi söylüyor. Onların bizzat kendileri zaten bunu söylüyorlar.

52:41Çünkü mesela bakıyorsunuz İmam Azam Ebu Hanife'nin iki tane ünlü öğrencisi İmam Yusuf, İmam Muhammed. Bakıyorsunuz hocalarından farklı düşünüyorlar. İmam Muhammed'in, İmam-ı Azam'dan farklı bir sürü görüşü var. Bakıyoruz İmam

52:52Muhammed'in öğrencisi kim? İmam Şafii, İmam Şafii'nin İmam Muhammed'ten farklı zaten mezhep kurmuş. O daha daha fazla bambaşka görüşleri var. Ama aynı İmam Şafii'ye baktığımız zaman İmam Şafii biliyorsunuz biraz Hicaz bölgesinde

53:04yaşamış. Sonra da Mısır taraflarına gitmiş. Eee, Hicaz bölgesinde yaşarkenki verdiği aynı, eee, vakalara, benzer vakalara verdiği hükümle lokasyon değiştirdikten sonra verdiği hüküm

53:17farklı. Yani iki farklı lokasyonda benzer olaylara farklı hükümler vermiş.

53:22Yani buradan aslında fıkhın dinamik olduğunu, topluma, zamana, coğrafyaya, örfe, kültüre, her şeye göre değiştiğini anlayabiliyoruz. Bunu bizzat zaten mezhep alimlerinin kendisi söylüyor.

53:33İtiraf ediyorlar. Çünkü usulleri farklı.

53:36Oradaki toplumdaki yaşayış farklı yani.

53:37Çünkü bu fıkıh, böyle oturayım da fıkıh yapayım. Kod Napoleon gibi şurada bir ben bir civil love yapayım değil. Common Low ya o gelişiyor. Yaşıyorsunuz hayat akıyor. O sırada birisi geliyor size işte şöyle bir anlaşmazlığımız var.

53:49Nasıl çözeceğiz? Şöyle bir ticarette sorun oldu nasıl çözeceğiz? şöyle bir boşanmadan nasıl y bunların hepsi geliyor. Alimlere sora sora, kadılara sora sora bunlar pişe pişe o topluma verilen cevaptır. O cevap tüm dünyayı

54:01kapsayan yani İmam-ı Azam'ın o zaman verdiği, İmam Şafii'nin o dönemde verdiği 800 yılındaki fetva bugün 2025'te Ankara'da yaşayan kişi için geçerli olmayabilir. Zaten o imam onu o yüzden de vermemiş. Çünkü civil civil

54:14love yok. Common law var. Perfey orada geçerli. Burada buradaki alimin, kadının, müftünün, fıkıh yapan, icra eden kişinin vereceği karar geçerli olur. Benzer vaka olsa bile zaman

54:26değiştiği için. Bunu öncelikle bu mentaliteyi kafamızda bir oturtmamız lazım. Fıkıh konusunda ve şeriat konusunda. Mesela Abbasi halifesi İmam Malik'e geliyor. İmam Malik'in biliyorsunuz Elmadta diye eee kitabı

54:40var. Eee fıkıh kitaplarından. Diyor ki çoğaltalım bunu Kabe'nin işte kapısına asalım. Abbası halifesi diyor bunu. Eee, İmam Malik'e. Böylece bütün insanlar buna tabi olsun. Başka hiçbir kitaba başvurmasına gerek yok. Ne güzel. Sen

54:50yazmışsın zaten. Harika bir kitap.

54:52Kabe'ye asalım. Eee, diyor İmam Malik ne diyor bu duruma? Hayır, bunu yapma ey emirül müminin. Diyor. Zira ashab-ı kiram, sahabeler ülkelere dağılmışlardır. Sahabeler biliyorsunuz tüm dünyaya yaydılar. Çin'e gittiler.

55:03Her yere gittiler. Yani Bizans'a eee Roma'ya her yere gittiler. Eee dağılmışlardır ve kavim topluluğun kendine özgü bir ilmi vardır diyor. Yani her kavim her şey eee kendine özgüdür diyor. Sen halkı bu konuda serbest bırak

55:15diyor. Çünkü fıkhi şeyler içeriyor ve örfi. Bunu biliyor İmam Malik. Yani diyor ki bu bu Medine'deki halk için ben bunu yazdım. Şimdi sen tüm dünyaya gittiğin zaman Çin'de bunu uygulamaya kalkarsan fail edersin. Olmaz. Uyumlu

55:26değil. Pek bakın fıkıh alimleri bizzat bunu şey yapıyor. Mesela İmam-ı Azam ya öğrencilerin kendisine itiraz etmesini olumlu karşılayan bir insan. Öğrenciler de aynı usulü devam ettiriyor. İmam Şafii, İmam Muhammed'e eee farklı

55:37içtihatlarda bulunuyor. İçtihat dediğimiz olayın güzelliği bu zaten.

55:41İçtihadı aynı toplum için yapmıyorlar.

55:43farklı zamanlarda, farklı yerlerde İmam Şafii demin dediğim gibi kendi kendi kendine eee şey yapıyor. Eee farklı bölgelerde farklı kararlar veriyor. Bu dinamikliği, bu esnekliği, bu common low'u eee kafamızda güzel bir şekilde

55:57oturtmamız lazım. Şimdi bilincimiz zeminini buna göre ayarlamamız gerekiyor. İşte mesela eee sıcak bölge, soğuk bölge farkı. Şimdi sıcak bölgede işte soğuk zincir yok. Eskiden biliyorsunuz buzdolabı vesaire yok. İşte eski fetvalarda üzüm şirasıdır. İşte

56:09boza falan mesela haram kılınabiliyor sıcak bölgelerde. Neden? içinde hemen fermentor çok hemen alkolü hemen üretmeye başlıyor. E buzdolabı vesaire de olmadığı için. Ama soğuk bölgelerde kuzeye geldiğiniz zaman daha soğuk kış

56:20günü -2 derece falan fermentasyon çok yavaş. Dolayısıyla eee üzüm şırası ve bozaya bu sefer orada fetva verebilirsiniz. Ya Anadolu'da helalken Hicazda haram olabiliyor bir şey. Neden?

56:30Bak sırf coğrafyadan. Ya bu İbn Haldun'la birlikte de okumak çok güzel olacaktır bunu yani. Eee dolayısıyla burada coğrafya etkisi. E günümüzde bu sefer Hicazda hala haram diyebilir miyiz? Hicazda haram denmişti çünkü.

56:40Hayır. Neden? E çünkü buzdolabı geldi.

56:42Buzdolabı hep 4 derecede tutuyor.

56:44Fermantasyon çok daha yavaş. Bir hafta gidiyor alkol üremeden gibi. Yani [boğazını temizler] fıkıh biraz böyle bir şey. Biraz dinamik bir şey. Olaya, şarta, zamana, her şeye göre değişen bir şey yani. Eee, bu da bir örnek olarak

56:55aklımıza daha iyi oturmasını sağlayacağını düşünüyorum. İşte bazen eee, şey geliyor, itirazlar geliyor.

57:00Böyle bir itiraz geldi. Ne yapacağız?

57:01İşte kardeşim bilim çağındayız, pozitif çağdayız, 2025'teyiz, şeriat ne alaka?

57:06Bu kadar gericilik mi olur? Vesaire.

57:07İşte bilim çağında bunlar ne kadar gerici düşünceler ya kardeşim bilimle eee dinin ne karşıtlığı var? Yani bilimin bunlarla ne alakası var? Mesela Çin. Çin'de komünist devlet var. Çok baskıcı bir devlet var. Yani asığım ası

57:20kestiğim kestik Çin biliyorsun çok eee devlet odaklı bir ülkedir. En büyük yapay zeka devrimleri nereden çıkıyor?

57:26Çin'den çıkıyor mesela. Yani bir alakası var mı bunun? Yani şeriat, şeriat işte çok baskıcıdır, çok kuralcıdır, bilmem nedir dikası var. Çin'de teknoloji desen var, elektrikli arabalar desen yani Çin şu an dünyada Amerika'nın tek rakibi.

57:39Amerika'dan bile teknolojik olarak neredeyse gelişmiş durumda. Ya ne alaka yani? Ne alaka? En iyi makaleler Çin.

57:47Bugün açın MIT'yi şurada burada. Hep Çinli hocalar var. En iyi makalelerin eee en az makalelerin şeyler yazarlarına bakın. Çinli var hep sürekli Çinli.

57:57Naziler mesela. O zaman ben de sana söyleyeyim. Çok baskıcı, çok faşist, çok kötü, böyle iğrenç. Nazilerin pozitif hukuk şeyliğini söyledik. Adam ben yasaya uygun hareket ettim diyor.

58:04Adamlar bunu doğal bir şey olarak görüyor. İnsanları yakmayı, gaz odalarında boğmayı vesaire. Naziler tıp yani Nazilerdeki o bir tane subay vardı.

58:11Onun sayesinde şu an tıp bilimi bugün burada. Nazilerde Nazilerde o kadar büyük bilimsel devrimler, inovasyonlar gerçekleşiyor ki Naziler döneminde neler, ne buluşlar bulunuyor. Tıp ilerliyor, kimya ilerliyor, demir çelik

58:24sektörü vesaire. Yani bilim Nazilerle birlikte aşırı fazla ileriye gidiyor. E şimdi ne oldu? Yani ne alakası var? Bir işte şeriat çok gecikmiş. Bilimsel devredeymişiz. Bilim ilerlemezmiş. Nazi örneğini veriyorum. Çin örneğini

58:35veriyorum. Bunlarda bilim gelişiyor.

58:37Mesela şeriatta niye gelişemesin? Şeriat gerici olduğu için demiyorum. Gerici olsa bile. Şeriat çok ilerici bir şey de gerici olsa bile bu bir engel değil diyorum. Yani bilime sen daha kendi argümanını güzel savunamıyorsun. Yani

58:47mesela Newton ya sen Newton seküler bir adamı zannediyorsun. Newton's life.

58:52Newton bir kere dini bir otorite ya dönemindeki dini bir otoriteon çok e dini bir figür aynı zamanda ama aynı zamanda da bilimsel bir figür. Ya bunu karşı şeriat şeriat bilime karşıdır falan. Yani bu argümanları direkt eee

59:06boş argümanlar olarak söyleyebilirsiniz.

59:08Şimdi eee bir de selefi eee getirdiği argümanlar var. Şimdi şeriatı, fıkhı bu şekilde anlatıyorum ama selefilerin görüşüne göre eee bu tanımlar çok uyumlu değil. Çünkü onlar mesela işte demokrasiyi haram görüyor, askerliği

59:21haram görüyor, bilmem içinde bulunduğumuz hukuk düzenini haram görüyor. Taut diyorlar. Yani tavutan yani eee sınırı aşma, haddi aşma. Yani bu kuralları ancak Allah koyabilir. Sen burada insan hukuk yaptığı zaman, insan bir kendine öz bir yorum yaptığı zaman

59:36eee aslında tavut olmuş oluyor. Sınırı aşmış oluyor diyorlar. Her şeye tavutla tavut eee diyorlar. Eee halbuki demin anlattık işte fıkıh alimlerinin aslında ne kadar dinamik işler yaptığını vesaire. eee sistemin o kadar da her

59:48şeyin belli olmadığını 600 yılında olan bir şeyi böyle diprize koyup her şeyi böyle tüm dünyaya uygulamak ya böyle bir şey yok. Allah'ın muradı da bu değil zaten. Bunu anlayabiliyoruz. Fıkıh alimleri de tüm kitaplarında bu şekilde

59:58yazmış zaten. Dolayısıyla selefilerin görüşü burada geçersizdir. Yani selefiler çok tarihselci bir bakış açısıyla olaylara bakıyorlar. Şimdi diyelim ki selefilerin dediği doğru.

1:00:07Allah kanunu koymuş bitmiş. Ya Allah hırsızlığa cezasını ne koymuş Kur'an-ı Kerim'de? Bir tane cezası var. El kesme.

1:00:13Ya baklava çalan mı el kesilecek? Eee, milyonlarca lira çalanın mı el kesilecek? İşte evden bir eşya çalanın mı eli kesilecek? Ya kimle kimin el kesilecek? Herkesin mi elini keseceğiz?

1:00:24Yani ne yapacağız mesela? Yani detay yok. Allah detay vermemiş. Sadece prensibi vermiş. Hırsızlık yasaktır.

1:00:30Cezı herk kesmek bir tane. Bunu bizim yorumlamamız lazım. Bunun bizim üzerine içtihat koymamız lazım. Y selefiler o zaman eee bana şey getirsin yani. Yok öyle bir şey yok. Yani saçma gerçekçi

1:00:43değil. Toplumla uyumlu değil. O zaman adaletsizliği tam tersi artırmış oluyorsunuz. Teşif bakış açısı burada yanlış. Kur'an-ı Kerim'de de biz biliyoruz işte Allah ben insan yaratacağım dediği zaman melekler ya sen yeryüzünde kan dökecek bir varlık mı

1:00:56yaratacaksınız? Sizin bilmediğinizi ben bilirim. Çünkü yani Allah full itaatkar full böyle kitabı verdim. Orada yazan moto mot uyacak. Moto ibadet edecek.

1:01:04Motoot zaten melek yapıyor bunu. Zaten meleklerin yaptığı şey bu.

1:01:09Allah o zaman niye insanı yaratsın ki?

1:01:11Zaten melekler her şeye tabi hiçbir kural dışına çıkmaya mükemmel varlıklar.

1:01:15Allah çünkü kendi kararını verebilen, imtihan dünyasında olan, içtihat yapabilen, kendi kolduğu temel prensiplerden farklı prensipler elde ederek adaleti dünyada tesis edebilen, yorum kabiliyeti gelişmiş. Allah'ın e

1:01:28verdiği eee yasalar çerçevesinde, ilkeler çerçevesinde yine Allah'ın niyetine, rızasına uygun bir şekilde içtihat edip karar verebilen özgür bir birey yarattı. Çünkü melekten farklı olarak Kur'an-ı Kerim'de bu şekilde zaten. Dolayısıyla selefi bakış açısıyla

1:01:42bu taban tabana zıt yani işte selefilik eee diyor ki Maide 3. ayeti getiriyorlar işte bugün sizin dininizi kemale erdirdim ayeti getiriyorlar. Yani tamam da din kemale erdi de yani yasalar, tüm

1:01:56hukuk, tüm her şey kemal erdi anlamında değil. dinin genel çerçevesi, eee, din dediğimiz olgu, inanç, o, eee, aidiyet duygusu, o teslimiyet duygusu, o kemali erd artık demek. Yani oradaki ayet.

1:02:11Yoksa dediğim gibi, eee, her suçun, her cezasına yazılıp yani Kur'an-ı Kerim'in böyle eee, 100.000 cilt falan bir kitap olması lazım kimsenin okuyamayacağı.

1:02:20Yani selefilik bunu istiyor o zaman.

1:02:22Yani böyle bir şey yok. İllaki bir yerde yorum yapacağız. Selefiler, siz de yorum yapmış oluyorsunuz burada. Dolayısıyla geçersiz. Hanefi usulü burada mesela en eee iyi usullerden bir tanesi olduğunu söyleyebilirim. İstihsan eee denilen

1:02:33yani bilinenden hareketle bilinmeyene gitme eee dediğimiz usulü eee uyguluyorlar. Yani kıyas ile eee yoruma ulaşıyorlar. Eee kıyas yaparaktan eldeki materyaller bittiği zaman islamla kıyas

1:02:46yaparaktan eee sonuca hükme ulaşmaya çalışıyorlar. buna müsaade ediyor. Yani Hanefi usulü fıkıh buna müsaade ediyor.

1:02:53Dolayısıyla bu yoruma açıklığı, esnekliği eee çok daha iyi elde etmemizi sağlıyor mesela. Ama e Hanefik'ten Şafiiliğe doğru geldiğimiz zaman Şafii daha kural bazlı, daha nas bazlı, daha böyle esnekliği daha eee az olan bir

1:03:06ekol. Dolayısıyla mesela Şafiilikle Eşarilik eşleştiri biliyorsunuz. Eşarlik de daha böyle aklın geri planda olduğu, nasın, ayetin eee ön planda olduğu bir e ekol olduğunu söylüyoruz. Onun karşısında Mutezile mesela. Mutezile de

1:03:19tam akıl eee her şey akılla eee her şey yoruma dayalı vesaire. Maturidi mesela bu ikisini eee birleştirmiş oluyor.

1:03:27Dolayısıyla Hanefi ve Maturidi ekolü gerçekten de aslında tam vasat dediğimiz orta yol. Daha böyle kombine güzel eee dünyaya uygun bir yol olduğunu eee söyleyebilirim. Şimdi burada örf'ün önemi mesela yine baktığımız zaman

1:03:38Maliki Fakeihi var. eee Karafi kitabında şöyle bir söz mesele aktarıyor.

1:03:43İnsanların örfüne bakmadan sadece kitaplarda yazılanlarla fetva vermek haramdır diyor. Ya bunun bir maliki fakehi söylüyor. Örfe bakmadan fetva vermek haramdır. Ya çünkü bu bizim alimlerimiz bu şekilde zaten. E örfe

1:03:56bakacaksın, insanlara bakacaksın, duruma bakacaksın. Bir şey orada haramken burada helal olabilir. Orada caiz değilken burada caiz olabilir.

1:04:04Mesela mecelle. Mecelle'ye de geleceğiz zaten. E Mecelle biliyorsunuz Osmanlı'da yazılan halifi bazlı alarak bir sivil lova, ilk sivil lova geçiş denemesidir.

1:04:12Meceli'de bir hüküm var mesela. Ezmanın tahayyü ile ahkamın tahayyü inkar olunamaz. Yani ne demek? Zaman değiştikçe hükümler değişir. Bu mecelledeki ilk yüzü biliyorsunuz eee usul kaideleridir. Buradaki kaidelerden bir tanesi de zaman değiştikçe hükümler

1:04:26değişir. Yani mecellede de bu var.

1:04:28Baktığımız zaman hani ekolüne göre yazılmış bir hukuk. Osmanlı'nın eee en ileri gelişmiş hukuk kitaplarından bir tanesi. Mecelle geleceğiz detaylarına. E zaman değiştikçe hüküm değişir maddesi yer alıyor. Dolayısıyla fıkıh değişken

1:04:41bir şey, dinamik bir şey, akışkan bir şey yani. Çünkü toplumun kendisi akışkan değişen eee bir şey olduğundan mütevellit. Şimdi şeriatın topluma göre değiştiğinin yine bazı kanıtları var.

1:04:52Eee bunun en büyük kanıtlarından bir tanesi de yine peygamberler. Baktığımız zaman Hz. Musa'nın şeriatının farklı olduğunu biliyoruz. Haz İsa'nın, Haz.

1:04:59Nuh'un yani peygamberlerin, Haz.

1:05:01İbrahim'in şeriatlarının farklı olduğunu biliyoruz. Getirdikleri din, İslam, inanç, tevhit, Allah'ın varlığı, birliği vesaire bunlar ortak. Ama şeriat dediğimiz hukuk eee nüansları farklı.

1:05:12Yani hırsızlığın cezası orada farklıyken burada farklı işte. Eee dolayısıyla burada eee çünkü neden? Zamanları farklı, toplumlar, geldikleri toplumlar farklı, örfleri farklı, coğrafyaları farklı. Öyle olduğu zaman eee bunların

1:05:25şeriatının birbirinden farklı olması çok normal ve beklenen bir şey. Yani bu Kur'an-ı Kerim'de de olan bir şey zaten.

1:05:31Bu Allah'ın da aslında topluma, zamana, örfe göre zaten şeriatın değişmesi gerektiğini murat ettiğini gösteren bir şey. O yüzden temel ilkeleri sadece nasla koymuş. Gerisini insana bırakmış.

1:05:41Adilane bir şekilde bu hukuku, bu fıkhı yapmalarını istemiş. 10 emir dediğimiz aşağı yukarı bir şey var. Bu mesela sabit. Bunlar temel prensipler. Anayasa gibi düşünebilirsiniz. İşte nedir?

1:05:51Öldürmeyeceksin, çalmayacaksın, komşunun malına göz dikmeyeceksin, kıskançlık yapmayacaksın. Zina yapmayacaksın, e yalancı şahitlik yapmayacaksın, iftira atmayacaksın. Bunlar temel prensipler bunlar. E tüm peygamberlerin şeriatında

1:06:04bu temel prensip var. Ha farklılık ne?

1:06:07Bunların cezaları. Bunların böyle bir vaka geldiğinde eee nasıl yorumlanacağı ama bu temel hükümler var mesela tevhit.

1:06:14Bunlar temel prensip yapı taşları zaten.

1:06:16İslam'ın yapı taşı oluyor bunlar. Gerisi yorum. Şimdi biraz devletin rolüne yavaş eee gelecek olursak, şimdi biz modern dünyada modern bir devlet içerisinde yaşadığımız için olayları aslında tam eee anlayamıyoruz. Modern

1:06:29hukuk devletinde her şey kamu hukukuna dönmüş. Yani her şey kamu hukuku. Ben işte boşanacağım kamu hukuku birisle kavga ediyorum, dövüşüyorum işte adam yaralıyorum hemen hop kamu hukuku bilmem bir şey oluyor. Kamu hukuku ya kamu

1:06:43bunun ne alakası var? Kamu hukuku diye mesela İslam'da bir şey yok. Kamunun hukuku diye bir şey olamaz. İnsanların, bireylerin birbiriyle olan eee çekişmeleri olur. Onların karşılıklı eee çözümünü kamudan yargı sadece çözer. Ama

1:06:57kamu hukuku denilen şey devlet her şeye müdahale oluyor. Sen diyorsun ki tamam ben şikayetinden vazgeçtim. Kamu hukuku olduğu için devlet diyor ki bir dakika sen şikayetten vazgeçsen bile bu devleti ilgilendiren bir mesele. Ben buna devam

1:07:06edeceğim. Ya niye adam benden hırsızlık yaptıysa bu niye devleti ilgilendiriyor ki? Ben affettim adamı. Ya benimle ilgili olması lazım. Bireylerle ilgili olması lazım. Hayır. Modernitede her şey eee kamu hukukunu ilgilendiriyor. İşte

1:07:17aile kamunun bir yapısı. Ben aileye bir şey geldiği zaman devleti ilgilendirir.

1:07:22O yüzden kamu hukukuna giriyor. Ya ne alaka? Böyle bir yanılsama var. E halbuki şeriat devlet agnostikir. Yani şeriatta devlet diye bir şey yok.

1:07:29Bireyler var sadece. Bireylerin karşılıklı çekişmeleri, davaları var.

1:07:33Şeriat bunlara hükmü verir. Birisi ben davamdan vazgeçiyorum. Ben şu şekilde affediyorum vesaire derse onun kendi kararıdır ve buna saygı duyulur. Devlet zorla ben illa da bu adama ceza vereceğim çünkü benim düzenimi bozdu

1:07:43diye bir şey şeriatta yok. Bu modern bir yanılgının bir parçası sadece. Yani devlet sadece aracı kurumudur. Kadılık müessesesinin sahibidir. Dolayısıyla sizin aranızda adilane hüküm verir. Bu başka devletin bir şeyi olmaması lazım.

1:07:57Burada müdahalesinin olmaması gerekiyor.

1:07:59Adam öldürüyor. Kur'an-ı Kerim'de ne kısas cezası geleceğiz detaylarına da.

1:08:03Eğer diyor ki affederse diyor mağdur tamam yapacak ceza vermeyin. Şu anki düzenlene ne kamu hukuku olduğu için ceza davalarında mağdur affetse bile devlet yine ceza veriyor. Diyor ki bu devlet ilgilendiriyor. Olmaz böylece ya.

1:08:16İslami değil. Kamu hukuku İslami değil ya. İşte eee devlet deyince işte evrensel hukuk vesaire palavra görüyoruz. Gazide'de yaşananlar masum müslümanları eee katliamlar olduğu zaman evrensel hukuk bir anda susuyor. Ya da

1:08:29evrensel böyle ortak bir hukuk var. Tüm dünya, tüm batı orada filan gibi bir şey. Dedim, "Avrupa farklı hukuk kullanıyor. Amerika farklı hukuk kullanıyor. İdam Amerika'da var, Avrupa'da yok vesaire. Yani bizim kafamızdaki algıla gerçeklik uyuşmuyor.

1:08:41Kafamızda işte batıda mükemmel, harika, süper. Orada bir hukuk sistemi var.

1:08:44Acayip insanlar mutlu aşmışlar. Dünyanın gelmiş geçmiş tarihin en iyi hukuku.

1:08:49Öyle bir şey yok yani. Yok yok öyle bir kafa yok. Hepsi de birbirle alakasız. Hep tüm ülkelerde birbirinden farklı hukuk sistemleri var. Bambaşka yani. Bambaşka. Öyle ideal bir dünyada değiliz biz. Yani tam kötü geçmişten

1:09:01bile kötü bir dünyadayız.

1:09:03Dolayısıyla bizim şeriatı getirip tüm dünyada da bu ideal mükemmel hukuk sistemini insanlara adalet dağıtmak için kullanmamız lazım. Çünkü şyat ideal bir hukuk sistemi olduğu için Avrupalısına da Amerikalısına da Anglosaksonluna da

1:09:15sivil yani herkese Müslümanlar da gayrimüslim de herkese en iyi şekilde hizmet edecek hukuk sistemi en adil hizmet edecek hukuk sistemi aslında şeriattır. Yani bu sistemle bunu daha iyi anlatmaya çalışacağım. Bu videoyla

1:09:25bunu daha iyi anlatmaya çalışacağım.

1:09:28Mesela Roma'nın eee sivil hukukun eee civil law'un aslında temel yapı taşlarından olduğunu söylemiştik. Ama Roma'da bile hukuk bireysel çok kamu hukukuna girmiyor. Mesela bu daha çok Fransız yani Napolyon Kotsville birlikte

1:09:40kamu hukukunun oluşmaya başladığını görüyoruz biz. Yani eee Fransız devrimi ile birlikte özellikle kamu hukuku diye bir şey hayatımıza giriyor. Ondan önce böyle Romanda vesaire daha önceki şeylerde yok yani olan bir şey değil.

1:09:50Kamunun hukuku diye bir şey bireylerin hukuku olur. Kamun hukuku olmaz. Ya modern hukukta eee eşittir devlet olmuş her şey. Yasamayı da dediğim gibi teknokratlar yapıyor. Hukuku da şey yapıyor. Cezayı da eee sen vazgeçsen

1:10:03bile tamam ben davamdan vazgeçsem bile veriyor. Bu düzen doğru ideal İslami iyi bir düzen değil. Adil bir düzen de değil zaten. Çünkü mağdur etmiş oluyorsun. Ben karşıyı affediyorum ya. Yani affettiysen o adama sen ceza vererek artık

1:10:16mağduriyet oluşturmuş oluyorsun.

1:10:18Şimdi bu buradaki kavramları da biraz eee yazalım. En azından eee biraz mola vermiş oluruz. Şimdi ne dedik?

1:10:28Şöyle yapalım. Had cezaları dedik. Nas ile Kur'an sünnetteki suç ve cezalar çok az zaten. Bunlar çok az. Bir de tazir cezaları var.

1:10:42Bu da eee kadının vereceği NASTA olmayan ceza. Zaten NASA çok az şeyler olduğu için birazdan geleceğiz detaylarına hangileri var. E 10 tane civarında bir hat cezası var

1:10:56zaten. Daha fazla yok. Eee çoğu tazir cezası olmuş oluyor. Dolayısıyla ne dedik sonra?

1:11:05Fıkıh dedik.

1:11:06dinamiktir.

1:11:10Zamana, coğrafyaya, kültüre, halka, örfe göre değişir. Kanıtlarımız neydi?

1:11:26İmam Şafii'nin farklı hükümleri, farklı yerlerdeki eee daha sonrasında İmam Malik'in muvatasını astırmaması Kabe'ye. Çünkü tüm farklı

1:11:41coğrafyalara gidecekler. Oralarda uygun olmaz. eee demesi Hanefi'nin Hanefi ekolünün istihzam yani bilinenden bilinmeyen

1:11:55hareket etme usulü.

1:12:01Yine Mali iki hikakhi Karafinin örfe göre yapılmayan haramdır demesi.

1:12:09Bunun gibi örnekleri zaten eee vermiş olduk. E bilimle şeriatın e onu yazmamıza bile gerek yok. Çok saçma. Çin ve yazalım hadi bilim şeriat diyelim. O zaman Çin ve Naziler ne yapacağız? Çok

1:12:22ilerideler.

1:12:24Bunu açıklayamazlar yani. Çünkü Selefilerden biraz bahsettik.

1:12:32Tavut diyorlar. Haddi açıp duruyorlar.

1:12:33Ama zaten temel prensip o emir başka yok. O zaman herkesin elini mi keseceğiz yani?

1:12:42ve farklı peygamberlerin farklı şeriat olduğunu biliyorum.

1:12:47Yani cezalarının o dönem kendi halklarına göre olduğunu biz biliyoruz.

1:12:52Bu tarz eee konulardan eee bahsetmiş olduk. Şimdi yeni bir bölüme geçebiliriz.

şeriat fıkıh common law civil law islam hukuku hukuk sistemleri